آداب و حقوق مسلمین

مسلمانان حق و حقوق بسیاری بر گردن یکدیگر دارند که در آیات و روایات از پیامبر (ص) مفصلا حقوق مسلمین نسبت به یکدیگر بیان شده است.

پیامبر در یکی از احادیث شان و سخنان گرانقدرشان می فرمایند (حَقُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ سِتٌّ) مسلمان بر مسلمان شش حق دارد.

(إِذَا لَقِيتَهُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ ، وَإِذَا دَعَاكَ فَأَجِبْهُ ، وَإِذَا اسْتَنْصَحَكَ فَانْصَحْهُ ، وَإِذَا عَطَسَ فَحَمِدَ اللَّهَ فَشَمِّتْهُ ، وَإِذَا مَرِضَ فَعُدْهُ ، وَإِذَا مَاتَ فَاتْبَعْهُ)

اولین حقی را که پیامبر(ص) در این روایت بیان می فرمایند این است که فرمودند: هنگامیکه مسلمان مسلمانی را ملاقات می کند اعم از اینکه برادر مسلمان برادرش را ملاقات می کند یا خواهر مسلمان خواهر مسلمانش را ملاقات می کند.

فرمودند در اولین لحظه ملاقات حقی که هر یکی بر گردن یکدیگر دارد این است، اول با سلام آغاز کند، سلام یکی از بزرگترین شعار اسلام است.

سلام اسمی از اسمهای خدا است و وقتی که مسلمان به مسلمان دیگر می گوید سلام علیکم؛ معنی این است که خدا تو را از همه بلاها و مصیبت ها محافظت کند. یا سلامتی خدا همیشه همراه تو باد.

پس اولین لحظات ملاقات برادر مسلمان با برادر مسلمانش یا خواهر مسلمان با خواهر مسلمانش این است که با این دعا آغاز کند در حق یکدیگر باید دعا کند.

پیامبر می فرمایند: (أَوَلَا أَدُلُّكُمْ عَلَى شَيْءٍ إِذَا فَعَلْتُمُوهُ تَحَابَبْتُمْ؟ أَفْشُوا السَّلَامَ بَيْنَكُمْ) آیا من شما را راهنمایی کنم به خصلتی که اگر شما آن را انجام دادید محبت ها را زیاد می کند، سبب ازدیاد محبت می شود.

فرمودند آن کلمه ای که سبب ازدیاد محبت می شود (أفشوا السلام بينكم) سلام را در بین خود گسترش دهید.

در روایت دیگر می فرمایند: برای کامل شدن سلام این است که با یکدیگر مصافحه کنید و اثر مصافحه این است که آن کینه و عناد و دلخوری که در بین دو مسلمان است با سلام کردن و مصافحه و دست دادن یا در آغوش کشیدن این کینه ها و دلخوریها از بین می رود.

در روایت دیگر پیامبر(ص) می فرمایند: (أَيُّ الْإِسْلَامِ خَيْرٌ قَالَ تُطْعِمُ الطَّعَامَ وَتَقْرَأُ السَّلَامَ عَلَى مَنْ عَرَفْتَ وَمَنْ لَمْ تَعْرِفْ) از بهترین عملها این است که انسان به فقرا و مساکین و نیازمندان طعام بدهد و کمک کند و این کمک هم موکول به زمان خاصی نیست که انسان زمان خاصی را برای کمک کردن به فقرا در نظر بگیرد، یک ماه خاصی را برای کمک کردن در نظر بگیرد خیر!

پیامبر می فرمایند هر لحظه ای از سال و شبانه روز که انسان بتواند به فقیر و مستمند و نیازمندی کمک کند این جزء بهترین عملها است.

بعد فرمودند همچنین سلام کردن چه بر شخصی که او را می شناسید یا نمی شناسید اگر چه امروز رسم بدی است که اگر کسی کسی را می شناسد سلام می کند اگر نشناسد سلام نمی کند در حالی که پیامبر می فرمایند (وَتَقْرَأ السَّلامَ عَلَى مَنْ عَرَفْتَ وَمَنْ لَمْ تَعْرِفْ) سلام برای همه است بجز کفار؛ اما مسلمان چه مسلمانی را می شناسد چه نمی شناسد باید هنگامی که او را ملاقات می کند یا از کنارش عبور میکند کلمه سلام را بگوید و در حقش دعا کند و او هم در حقش با جواب دادن دعا می کند.

یک کلمه ای است که بعضی از معنای آن خبر ندارد که بسیار خطرناک است یهودها برای اینک پیامبر را اذیت کنند یا توهین کند کلمه سام علیکم می گفتند سام به معنای مرگ و متاسفانه همین کلمه را بعضی از مسلمانان به جای سلام به کار می برند! جای تاسف است که مسلمان به جای اینکه بگوید سلام علیکم به جای دعا می گوید سام علیکم مرگ بر تو؛

اصحاب پیامبر(رض) وقتی که یک درختی یا دیواری در بین آنها حائل می شد بعد از اینکه باز یکدیگر را ملاقات می کردند بر یکدیگر سلام می کردند، یعنی اینقدر کلمه سلام مهم است که حتی فاصله کوتاهی برادر مسلمانش را نمی بیند بعد که ملاقات می کند باید این دعا را در حق او بکند.

سلام دلیل نداشتن تکبر است، پیامبر می فرمایند: (الباديء بالسلام بريء من الكبر) کسی که سلام را آغاز می کند و در سلام کردن پیش دستی می کند این شخص تکبر ندارد.

یکی از نشانه های تکبر بعضی افراد این است که بر هر کسی سلام نمی کنند، انسانهای متکبر که تکبر دارند کمتر سلام می کنند یا می گویند فلانی از من پایین تر است چرا من سلام کنم!

پیامبر فرمودند: (إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِاللَّهِ مَنْ بَدَأَهُمْ بِالسَّلاَمِ) بهترین انسانها نزد خدا کسانی هستند که سلام را آغاز می کنند.

سلام کردن اینقدر فضیلت دارد که انسان باید در سلام کردن از طرف مقابل سبقت بگیرد، منتظر سلام کردن او نباشد همیشه نیتش این باشد که جزء بهترین ها باشد.

پیامبر فرمودند بهترین انسانها انسانهایی هستند که سلام را آغاز می کنند در روایت دیگر پیامبر می فرمایند: (مَا مِنْ مُسْلِمَيْنِ يَلْتَقِيَانِ فَيَتَصَافَحَانِ إِلَّا غُفِرَ لَهُمَا) دو تا مسلمان وقتی که یکدیگر را ملاقات می کنند و بر یکدیگر سلام می کنند خداوند متعال به برکت کلمه سلام گناهان صغیره شان را می بخشد قبل از اینکه از یکدیگر جدا شوند.

فضیلت سلام این است که خداوند گناهانش را می بخشد در روایت دیگر پیامبر می فرمایند: (اَلْمَلائِكَةُ تُعَجِّبُ مِنَ الْمُسْلِمِ يَمُرُّ عَلَى الْمُسْلِمِ فَلايُسَلِّمُ عَلَيْهِ) فرشتگانی که همراه انسان هستند تعجب می کنند از آن مسلمانی که از کنار برادر مسلمانش یا خواهر مسلمانی که از کنار خواهر مسلمان عبور میکند اما سلام نمی کند، فرشتگان تعجب می کنند.

به همین خاطر پیامبر می فرمایند: (مَن بَدَأ بِالكَلامِ قَبلَ السلامِ فلا تُجِيبُوهُ) اگر کسی قبل از اینکه سلام بگوید شروع کرد به صحبت کردن با شما جوابش را ندهید تا زمانی که سلام بکند اینقدر مهم است که ما شعار اسلامی را در بین خودمان گسترش بدهیم.

زیرا این شعار طبق روایت پیامبر هم کدورتها را از بین می برد و هم کینه ها و عداوتها از بین می برد و هم سبب ازدیاد محبت بین مسلمانان می شود.

مسلمان کسی است که هم دیگران را دوست داشته باشد و هم دیگران او را دوست داشته باشند، اما آن انسانی که نه دیگران را دوست دارد و نه دیگران او را به خاطر رفتار و اخلاقش او را دوست ندارند فرموند در این انسان خیری نیست. انسانی که با دیگران محبت ندارد و دیگران او را دوست ندارند.

حضرت عبدالله بن سلام می فرماید: اولین سخنانی که پیامبر بزرگوار اسلام هنگام ورود به مدینه منوره برای ما بیان فرمودند این بود که فرمودند: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ، أَفْشُوا السَّلَامَ، وَأَطْعِمُوا الطَّعَامَ، وَصِلُوا الْأَرْحَامَ، وَصَلُّوا بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ بِسَلَامٍ) سلام را در بین یکدیگر گسترش دهید و به فقرا و مساکین و نیازمندان طعام بدهید و کمک کنید و صله رحم را به جای آورید، با خویشاوندان رفتار نیک و شایسته داشته باشید، اگر خویشاوند شما نیاز دارد به او کمک کنید.

خیلی در رابطه با صله رحم تاکید شده شخصی آمد نزد پیامبر و عرض کرد: من یک خویشاوندانی دارم که من وقتی که با آنها می خواهم رفت و آمد کنم آنها با من رفت و آمد نمی کنند من به آنها نیکی می کنم ولی آنها بدی می کنند من در برابر سخنان بیهوده آنها و حرفهای زشتشان صبر و تحمل میکنم و جواب آنها را نمی دهم ولی آنها جاهلانه با من رفتار می کنند.

پیامبر فرمودند: اگر این طور که تو می گویی باشد گویا که تو با این رفتار و اخلاق نیک خودت به آن انسانها و خویشاوندان بد خودت خاکستر داغ می خورانی؛ تا زمانی که رفتارت در برابر خویشاوندی که به تو این طور رفتاری دارند باشد خداوندمتعال یار و یاور تو در همه جا خواهد بود.

در روایتی دیگر پیامبر فرمودند: بهترین عملی که انسان را به بهشت نزدیک می کند و از جهنم دور میکند صله رحم است.

در این حدیثی دیگر فرمودند: یکی از چهار عملی که سبب دخول بهشت می شود صله رحم است.

بعد فرمودند نماز خواندن در دل شب زمانی که همه در بسترهای گرم خواب هستند و شما بلند می شوید و نماز می خوانید همان طور که خصلت یاران پیامبر همین بود (كَانُوا قَلِيلاً مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) شب ها کمتر می خوابیدند اما کم خوابیدن آنها مثل بعضی جوانهای امروز ما نبود که تا صبح تو اینترنت باشند، خیر! آنها شب خدا را عبادت می کردند هنگام سحر که وقت اجابت دعا هست از خدا طلب آمرزش می کردند.

کسی که این چهار خصلت را داشته باشد (تَدْخُلِ الْجَنَّةَ بِسَلامٍ) به سلامتی وارد بهشت می شود.

حق دومی که پیامبر در این حدیث بیان فرمودند: اگر کسی شما را به مراسم عروسی یا غیر از عروسی دعوت کرد دعوت او را بپذیرید، اجابت دعوت مسلمان مستحب یا سنت است.

آیا خوردن غذای عروسی که در آن موسیقی و ارگ و ساز و تنبور و امثال این منکرات انجام می شود خوردن غذا جایز است یا خیر؟ فتوا بر این بود که اگر شخصی می داند که در فلان جلسه که دعوت شده منکراتی است حق شرکت کردن را ندارد و حق خوردن غذای آن عروسی را هم ندارد، اگر کسی اطلاع ندارد که این عروسی به اصطلاح ما اسلامی است یا خیر، در آنجا شرکت می کند اگر فرد عادی است می تواند امر به معروف و نهی از منکر کند، اگر در جایی بود که منکرات انجام نمی شود جای دورتری است این شخص می تواند ازغذای عروسی استفاده کند، اما امر به معروف و نهی از منکر کند. اما برای عالم در جلسه ای که منکرات انجام می شود اصلا جایز نیست که در این جلسه شرکت کند مگر با یک شرط! اگر عالم می داند با رفتنش باین جلسه منکرات را متوقف میکند وقتی وارد مجلس شد می تواند جلوی منکرات را بگیر باید شرکت کند هر لحظه و هر ساعتی که انسان بتواند از منکرات جلوگیری کند عمل بسیار خوبی است، این شخص می تواند تا زمانیکه در آنجا منکری نباشد از غذای عروسی استفاده کند.

انسان مسلمان باید ازخدا بترسد؛ روزی حضرت عمر(رض) وارد منزل پیامبر شدند دو تا از دختر بچه های کوچک شعر می خوادند تا حضرت عمر(رض) را دیدند ساکت شدند و پنهان شدند، بارها شنیده اید که شیطان از کوچه ای که حضرت عمر عبور میکردند جرات عبور کردن را نداشت، وقتی که میفهمیدند لشکر حضرت عمر(رض) در صد کیلومتری فلان شهر است همه تسلیم می شدند، وقتی این صحنه را حضرت عمر(رض) دیدند ناراحت شدند گفتند شما از خدا نمی ترسید از من عمر می ترسید؟

این است که انسان باید ازخدابترسد، آنهاییکه نمی توانند منکرات را در مجالسشان ترک کنند و استدلال بسیار غلطی دارند که عروسی یک مرتبه است، بنده خدا جهنم و مردن هم یک مرتبه است! عذاب هم یک مرتبه است، این پولها و هزینه هایی که برای این ساز و تنبور و ارگ هزینه میشود یک ریال را باید شما جواب بدهید؛

روز قیامت یکی از چهار سوالی که ازهر بنده سوال میشود این است: این مالی که داری اولا ازچه راهی بدست آوری؟ حلال یا حرام، اگر حلال باشد در چه راهی خرج کردی؟ در راه گناه ومعصیت، یا راه حلال، تجربه ثابت کرده عروسی هایی که با گناه و معصیت و با ناراحت کردن خدا و آزرده کردن روح پیامبر آغاز میشود این زن و مرد هیج گاه روح سعادت را نخواهند دید، یا از هم جدا میشوند یا اختلافات منکراتی که شب اول دچار شده اند روی فرزندان اثر می گذارد.

فرمودند یکی از حقوق مسلمان این است که مسلمان دعوت مسلمان را قبول کند به شرط اینکه گناهان در این دعوتی نباشد و یقین داشته باشد که مالش حلال است، اگر از ربا و سود است حق خوردن و پذیرفتن دعوت را ندارد.

سوم فرمودند: اگر مسلمانی از شما طلب نصیحت و خیرخواهی کرد او را نصیحت کنید، نصیحت اساس بقای اسلام است، رکن اساسی اسلام است.

پیامبر دین را در نصیحت خلاصه می کنند و می فرمایند: (الدين النصيحة) دین سراسر نصیحت و خیرخواهی است، انسان خیرخواه برادر و خواهر مسلمانش باشد، راههای خیر را برای او فراهم کند.

نصیحت یعنی صداقت و اخلاص وضد آن فریب و نیرنگ است، نصیحت اساس انبیا بوده است یا صفت بارز انبیا بوده است که هر پیامبری وقتی قومش را دعوت می کرد می گفت (أَنَا لَکُمْ ناصِحٌ أَمينٌ) من شما را نصیحت می کنم، نصیحت گر امانتداری هستم، هر پیامبری به قومش این کلمه را به کار می برد.

نصیحت و خیرخواهی فرمودند انسان مسلمان خیر خواه باشد اخلاص درعمل شرک نکردن به خدا، توکل به خدا و محبت و عداوت به خاطر خدا دوست داشتن دوستان خدا، شکر در برابر نعمتهای خدا، همه اینها نصیحت لله است.

فرمودند دین نصیحت است برای کتاب خدا، عمل کردن به قرآن، تلاوت آیات قرآن، شفا طلب کردن ازآیات قرآن و نشر احکام قرآن، تعلیم و تعلم قرآن همه اینها نصیحت است.

نصیحت برای همه رهبران مسلمانان، راهنمایی کردن آنها به آنچه که خیر و صلاح آنها است، نصیحت برای همه مسلمانان یعنی این که انسان خیر خواه دیگران باشد، آنچه را که برای خود دوست دارد برای دیگران دوست داشته باشد.

(لا یُؤْمِنُ أَحَدُکُمْ حَتَّى یُحِبَّ لأَخِیهِ مَا یُحِبُّ لِنَفْسِهِ) اگر مسلمان مشکلی دارد کسی که گره از کار مسلمانی می گشاید در مشکلش کمکش کند، خداوند متعال مشکلات روز قیامتش را حل میکند.

(وَ مَنْ سَتَرَ عَلَى مُؤْمِنٍ عَوْرَةً يَخَافُهَا سَتَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ سَبْعِينَ عَوْرَةً مِنْ عَوْرَاتِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ) کسی که پرده پوشی مسلمانی را می کند یا به مسلمانی که لباس ندارد لباسی دهد وخداوند متعال در روزقیامت پرده پوشی او را می کند و در محشر او را رسوا نمی کند.

کسیکه به شخص تنگدستی آسان می گیرد به او مهلت می دهد خداوند متعال هم مشکلات را حل می کند (وَاللَّهُ فِي عَوْنِ الْعَبْدِ مَا كَانَ الْعَبْدُ فِي عَوْنِ أَخِيهِ)

در نهایت پیامبر می فرمایند: خداوند پیوسته بنده اش را یاری و کمک می کند تا زمانی که بنده برادر و خواهر مسلمانش را یاری کند، یکی از صفت ها و آداب و حقوق مسلمان این است که مسلمان همیشه در صدد یاری و کمک برادر و خواهر مسلمان باشد.

یکی دیگر از حقوق دیگر این است که انسان مسلمان نباید با نظر حقارت به برادر و خواهر مسلمانش نگاه کند (أَنْ يَحْقِرَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ كُلُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ).

برای بد بودن یک انسان همین قدر کافی است که با نظر حقارت به برادر و خواهر مسلمان نگاه کند.

از حقوق دیگر مسلمان این است که هیجگاه نباید نسبت به برادر و خواهر مسلمانش سوء ظن داشته باشد (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ) بسیاری از گمان های دروغ و بی اساس گناه و معصیت است.

(وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا ۚ) و غیبت به همین نحو یکی از حقوق مسلمان است که غیبت مسلمان را نکند پشت سر مسلمان یار و یاورش باشد.

مسلمان برادر مسلمان است به شرط اینکه پشت سرش حافظ جان و مال او باشد، نگذارد که به مسلمان آسیب برساند اگرمی تواند جلوی ضرر و زیان مسلمان را بگیرد.

اینها همه حقوقی است که اسلام برای ما بیان کرده که رعایت کنیم.

حق چهارم فرمودند: وقتی که مسلمان عطسه می کند (چون عطسه زدن نعمتی است) الحمدالله گفت ما بگوییم یرحمک الله.

پنجم فرمودند: هنگامی که مسلمان بیمار شد به عیادتش بروید؛ یک یهودی که مرتب پیامبر را اذیت می کرد چندروزی بودکه از این یهودی خبر نبود از یارانشان سوال کردند که این کسی که جلوی راه من خاکستر و خار و خاشاک می گذاشت کجاست؟ گفتند: مریض است. پیامبر با عده ای از یارانشان به عیادت او رفتند وقتیکه این اخلاق پیامبر را دید همان جا مسلمان می شود.

ششم فرمودند: وقتی مسلمان می میرد یکی از حقوقی که بر گردن مسلمان دارد که باید در تشیع جنازه او شرکت کند.